''Filozofowie i Mistycy'' to bogata i wartościowa książka Jerzego Kolarzewskiego. Fragment oceniający kondycję rozwoju równolegle zarówno psychologii i psychoanalizy jak i fizyki, z naciskiem na badania kosmosu.

Psychologiczne odrodzenie

XX stulecie w historii nauki i filozofii można oceniać pod wieloma aspektami. Nie jest do pomyślenia intelektualna historia naszego wieku bez uwzględnienia gwałtownego rozwoju, z jednej strony, psychologii, a zwłaszcza psychoanalizy (freudowskiej, jungowskiej oraz następców), z drugiej – fizyki, ze szczególnym uwzględnieniem kosmologii i empirycznych badań kosmosu.

Zarówno psychoanaliza, jak i kosmologia w swych korzeniach, hipotezach i konstruowanych wizjach nawiązują do Platona. Czynią to wprost albo częściej za pośrednictwem mało znanych kontynuatorów filozofii platońskiej. Koncepcje neoplatońskich gnostyków zawierają wiele uderzających paraleli do teorii i hipotetycznych modeli tworzonych przez niektórych współczesnych badaczy wizjonerów.

Współcześni filozofowie, zainspirowani neoplatonizmem i gnozą, opisują dostępny człowiekowi świat przyrody i otaczający nas kosmos w sposób, który za sprawą intelektualnego nurtu w ruchu New Age stał się bliski człowiekowi przełomu tysiącleci.

Zygmunta Freuda (1857–1939) nie trzeba bliżej przedstawiać, tym niemniej mało który ze znawców jego dorobku widzi w jego systemie odnowienie tradycji neoplatońskiej. Jako lekarz neurolog zainteresowany problemami psychiatrii dostrzegł w każdej jednostce ludzkiej dwie podstawowe siły. Jedną – która dąży do przemożnego rozwoju oraz wyraża się w popędzie płciowym i w produktach jego sublimacji. Druga – to tendencja schyłkowa, groźna, destrukcyjna siła, wyrażająca się niekiedy w procesie samozniszczenia. Zdaniem Freuda pomiędzy tymi tendencjami rozciąga się biologiczna, a zatem i wszelka inna życiowa aktywność każdego człowieka. Tendencje te otrzymały greckie określenia „erosa” i „thanatosa”, gdyż zostały przyjęte za dualizmem greckim. Wyjęte z systemu Platona stały się trwałym metafizycznym fundamentem psychoanalizy i psychologii głębi. Te podstawowe siły życiowe to instynkty będące oczywistym dowodem na biologiczne zdeterminowanie świata. Każdy organizm pragnie utrzymać swój gatunek i każdy lęka się utraty życia. A ponieważ biologicznie sprzeczne instynkty równoważą się, dla Freuda stały się ważną przesłanką metafizycznie rozumianej jedności świata, niedopuszczającej żadnej transcendencji. Jego wizja w swym biologicznym monolicie została zamknięta na pojęcie Boga. W swoich późnych pracach Freud sprowadził wytłumaczenie wszystkich zjawisk religijnych i kulturowych do form przekształconych kompleksów.

Jednak to, co dla Freuda było fundamentem jego ateizmu, to dla Karola G. Junga (1875–1961), po wprowadzeniu dodatkowych konstrukcji, stało się argumentem za poszerzeniem koncepcji religii o doświadczenie gnostyczne. Właśnie stosunek do religii stał się jedną z ważniejszych przyczyn rozejścia się dróg dwóch słynnych psychologów. Jung, studiując teksty Corpus Hermeticum, natknął się na pojęcie archetypu. Pragnąc dobrze poznać jego znaczenie, sięgał do wielu różnych źródeł, w tym do traktatu Pseudo-Dionizego Areopagity O imionach Bożych i do pism św. Augustyna. Wydało mu się ono najbliższe tego, czego poszukiwał. Oznaczało „oryginał”, „model”, „wzorzec”, dzięki któremu możemy dostrzec to, co nieuświadomione[1].

Kluczowym dla psychologii analitycznej Junga pojęciem posługiwało się wielu myślicieli w okresie patrystycznym filozofii chrześcijańskiej. Ks. Henryk Paprocki – za Patristic Greek Lexicon – wymienia, nie licząc Pseudo-Dionizego, jeszcze jedenaście postaci, w tym m.in. Euzebiusza z Cezarei, obu Grzegorzów (z Nazjanzu i z Nyssy), Maksyma Wyznawcę, Bazylego Wielkiego[2]. Szereg innych pojęć, które możemy spotkać w religioznawczych pismach Junga, najczęściej pochodzi z tradycji hermetycznej lub wprost z gnozy. Na przykład termin pleroma, użyty umownie na określenie dostępnej ludzkiemu poznaniu granicy kosmosu, spotykamy u wspomnianego Bazylidesa (przy okazji omawiania teologii Dionizego Areopagity), a także u Walentyna. Wśród dokonań XX stulecia system Junga ma najwięcej odniesień do gnozy wczesnochrześcijańskiej. Wielokrotnie wyrażał on przekonanie, że we współczesnej psychologii nie jest ani możliwa, ani nawet koniecznie potrzebna empiryczna wiedza o stanie „x” u osoby „Y”. Nieodzowna jest natomiast sensotwórcza hierarchia, pozwalająca odnaleźć równowagę duchową.

Ogromne znaczenie Junga polega głównie na tym, że poprzez swoje prace był w stanie pokazać, w jaki sposób dla współczesnej wiedzy wykorzystać pozadogmatyczne tradycje naszej cywilizacji. Jego zdaniem, nasza scjentystyczna epoka musi zrobić krok naprzód, podobny do tego, jaki miał miejsce w początkach naszej ery, kiedy to świat antyczny dojrzał do przyjęcia chrześcijaństwa.

Pytania pierwszych greckich filozofów z Jonii dotyczyły, jak pamiętamy z podręczników filozofii, tej jednej substancji, z której powstał świat. Dla wywodzących się z greckiego kręgu kulturowego myślicieli chrześcijańskich pytanie o arche miało już zupełnie inny sens. Odpowiedź wprost bądź pośrednio prowadziła do Boga. Dzięki tradycji neoplatońskiej ich rozumowanie przebiegało również dualnie, choć nie tak skrajnie jak u gnostyków. Pisano o dwóch kierunkach dążeń człowieka: przypływach i odpływach życia oraz o przypływie i odpływie ze sfery sacrum.
 
Pierwsi chrześcijanie (św. Jan, św. Paweł) tworzyli pisma nasycone terminologią gnostyczną. Niektórzy badacze tekstów z przełomu er (np. E. Pagels) skłaniają się ku tezie, że istniejące obok siebie wspólnoty wzajemnie się przenikały i inspirowały. Gnostycy z II w. (np. Bazylides i Walentyn) są tymi pisarzami, którzy jako pierwsi podjęli się skonstruowania modeli wyjaśniających powstanie wszechświata i istniejącego w nim zła.